زبان‌های طبیعی و زبان‌های طراحی‌شده

این درس مقدمهٔ کتاب است: تفاوت‌های اصلی زبان‌های قومی، طبیعی یا ملی با زبان‌های بین‌المللی، فراساخته یا طراحی‌شده.

خلاقیت، تعمیم و نوآوری که در زبان‌های قومی، ملی یا طبیعی، در بسیاری از مواقع با محدودیت و ناکامی روبرو می‌شوند، در زبان‌های بین‌المللی، فراساخته یا طراحی‌شده، مورد تحسین و تشویق قرار می‌گیرند و به ذهن و نحوهٔ تفکر و تجزیه و تحلیل فرد پر و بال داده و نظم و ترتیب و منطق را بر ذهنیت او حاکم می‌گردانند. زبان‌شناسان متعددی درمورد تأثیر و تأثر متقابل ذهن و زبان، «نسبیت زبانی یا زبان‌شناختی» (‎Lingva relativeco / linguistic relativity‎) یا دیالکتیک اندیشه و زبان، پژوهش و آزمایش و پایش کرده‌اند و حتی زبان‌های جدیدی نیز، ازجمله زبان لُگ‌لان (‎Loglan‎)، برای آزمودن نظریات ایشان ساخته شده است، که نام آن نیز به‌معنی «زبان منطقی» است (‎Logical language‎).

اسپرانتو، که موفق‌ترین و پُرمتکلم‌ترین زبان فراساختهٔ جهان است، منطقستانی است که هرگونه قیاس و تعمیم منطقی در آن تشویق و تحسین می‌شود و دقیقاً به همین دلیل، همان‌طور که پروفسور کلود پیرون (‎Claude Piron‎)، روان‌شناس، زبان‌دان، مترجم و اسپرانتودان سوئیسی به آن پرداخته است، کسانی که زبان اسپرانتو را تا حد خوبی فرا می‌گیرند، دل‌سپردهٔ آن می‌گردند و از استفاده‌کردن و/یا گسترش دادن آن لذت می‌برند. و عمدتاً نیز به همین دلیل است که این زبان نبوغ‌آمیز در طول تاریخ بیش از ۱۳۰ سالهٔ خود، تنها توسط چنین افرادی که شایستگی‌ها و قدرت بی‌همتای اسپرانتو را درک کرده‌اند، حفظ شده، توسعه یافته، و همواره بر تعداد گویش‌وران آن اضافه شده است، بدون آن‌که هیچ دولت یا کشوری در جهان از آن حمایت چشم‌گیری کرده باشد – و حتی علی‌رغم مخالفت‌های شدید رژیم‌های مستبد، تمامیت‌خواه و خودکامه‌ای مانند نازیست‌های آلمان و استالینیست‌های روسیه.

چرا زبانی را «طراحی» می‌کنند؟

درمورد علت و انگیزهٔ ایجاد زبان‌های منطقی، فراساخته یا طراحی‌شده مانند اسپرانتو، ازجمله زبان‌شناس معاصر آمریکائی، خانم آریکا اُکرِنت، در کتاب خود تحت عنوان «در سرزمین زبان‌های اختراعی» به بیانی ساده ابراز کرده است:

«نخستین انگیزه برای اختراع یک زبان جدید، بهبود بخشیدن به زبان(های) طبیعی بوده است، برای حذف اشکالات طراحی آن، یا اشکالاتی که به‌خاطر فقدان طراحی‌ای آگاهانه، به‌وجود آمده‌اند. اگر با دید مهندسی نگاه کنیم، زبان(های قومی، ملی یا طبیعی) نوعی فاجعه است. ما کلماتی داریم که بیش از یک معنی دارند، معانی‌ای داریم که دارای بیش از یک کلمه هستند، و برخی چیزهائی که دوست داریم بگوئیم، هرقدر هم زحمت بکشیم، ظاهراً قابل بیان با کلمات (این زبان‌ها) نیستند. افعال بی‌قاعده را داریم، اصطلاحات را داریم، برای هر یک از قاعده‌های گرامری، استثناهائی را داریم – که تمامی این موارد به‌گونه‌ای غیرضروری باعث سخت شدن فراگیری این زبان(ها) می‌شوند. ما همیشه دچار سوءتفاهم می‌شویم؛ پیام‌هایمان، علی‌رغم تلاش فراوانی که برای واضح بودنشان می‌کنیم، ایهام دارند. اکثریت ما از زندگی کردن با این مشکلات (ظاهراً) راضی هستیم، ولی در طی قرون، ایده‌ای جسورانه بارها و بارها در ذهن کسانی شکوفا شده است، که فکر می‌کنند این مشکلات را می‌توان برطرف ساخت: چرا یک زبان بهتر نسازیم؟» [۱]

وی در چند صفحه بعد از این مطلب نیز می‌نویسد:

«از این‌ها گذشته، وقتی مردم با اشکالی در یک ابزار روبرو می‌شوند، چه می‌کنند؟ سعی می‌کنند که یک بهترش را اختراع کنند. آیا خیلی دور از عقل است اگر همین کار را در مورد زبان هم انجام دهند؟» [۲]

اسپرانتو امروز

فراگیری زبان‌هائی مانند اسپرانتو، یادگیری زبان‌های دیگر را نیز – طبق نتایج به‌دست‌آمده از آزمایش‌های طولانی‌مدت و زیاد [۳] – بسیار عمیق‌تر، آسان‌تر و سریع‌تر می‌سازد و حتی تسلط فرد را بر زبان مادری‌اش به‌طرز چشم‌گیری افزایش می‌دهد.

منابع علمی و ادبی اسپرانتو امروزه به‌قدری فراوان و با کیفیت است، که انگیزه‌ای مضاعف برای فراگیری آن به‌وجود آورده و به سرعت افزایش گویش‌وران آن در سراسر دنیا، به‌ویژه در عصر دنیای مجازی کنونی، که راه‌های آموزش و فراگیری را بسیار آسان‌تر و بیشتر ساخته است، شتابی بی‌سابقه بخشیده است. به‌عنوان نمونه، تنها توسط دوئولینگو (‎Duolingo‎) میلیون‌ها نفر اسپرانتو را در سال‌های اخیر فراگرفته‌اند و به مروجان اصلی آن در کشورهای گوناگون تبدیل شده‌اند، و ویکی‌پدیای اسپرانتو، سال‌هاست که در بین یک‌دهم اول کل ویکی‌پدیاهای زبان‌های گوناگون جهان از نظر کمیت و کیفیت مقالات آن قرار دارد: از بین ۷۰۰۰ زبان موجود در جهان، حدود ۳۰۰ عدد از آن‌ها اصولاً دارای ویکی‌پدیا هستند و ویکی‌پدیای اسپرانتو همواره جزو ۳۰ عدد اول آن‌ها بوده است.

شاه‌کارهای ادبی جهان، مانند آثار شیلر، سعدی [۴]، گوته، شکسپیر، خیام، تولستوی، تالکین، و ... به شیوائی تمام به زبان اسپرانتو ترجمه و منتشر شده‌اند و نسخهٔ الکترونیکی بسیاری از آن‌ها به‌صورت رایگان هم در اینترنت قابل دست‌رسی است.

منابع

1. Okrent, A. (2009). In the Land of Invented Languages. New York: Spiegel & Grau, p. 15.‎

2. همان، ص ۱۸.

3. ‏‎Esperanto: Third-⁠language acquisition‎ و ‎Paderborn method‎ در ویکی‌پدیا.

4. متن کامل «گلستان» سعدی به اسپرانتو با ترجمهٔ دکتر کیهان صیادپور: ‎sadio.trovu.com‎