واژه‌سازی در اسپرانتو
واژه‌سازی قلب اسپرانتوست. به‌جای حفظ کردن هزاران واژهٔ جدا، ریشه‌ها و چند ده وند را یاد می‌گیرید و بقیه را خودتان می‌سازید. فارسی‌زبان‌ها با این منطق آشنا هستند: «دانش، دانشگاه، دانشجو، دانشمند».
ساختار واژه
هر واژه از این جزءها ساخته می‌شود:
(پیشوند) + ریشه + (پسوند) + پایانه
جزء | نمونه | معنی |
|---|---|---|
پیشوند | mal- | ضد |
ریشه | san | سلامت |
پسوند | -ul- | آدم |
پسوند | -ej- | جا |
پایانه | -o | اسم |
نتیجه: malsanulejo، یعنی بیمارستان.
یک ریشه، یک خانواده
lern-: یاد گرفتن
واژه | ساخت | معنی |
|---|---|---|
lerni | lern-i | یاد گرفتن |
lernanto | lern-ant-o | دانش‌آموز |
lernejo | lern-ej-o | مدرسه |
lernema | lern-em-a | علاقه‌مند به یادگیری |
relerni | re-lern-i | دوباره یاد گرفتن |
lernolibro | lern-o-libr-o | کتاب درسی |
skrib-: نوشتن
واژه | ساخت | معنی |
|---|---|---|
skribi | skrib-i | نوشتن |
skribilo | skrib-il-o | ابزار نوشتن، قلم |
skribaĵo | skrib-aĵ-o | نوشته |
priskribi | pri-skrib-i | توصیف کردن |
subskribi | sub-skrib-i | امضا کردن |
subskribo | sub-skrib-o | امضا |
عوض کردن پایانه
ساده‌ترین واژه‌سازی عوض کردن پایانه است: kanti (آواز خواندن)، kanto (آواز)، kanta (آوازی)، kante (به آواز). اسم، صفت و قید
واژهٔ مرکب
دو ریشه کنار هم می‌آیند و واژهٔ اصلی آخر است. این مثل «کتابخانه» در فارسی است، ولی برعکسِ ترکیب‌های اضافه‌ای مثل «اتاقِ خواب». پس «اتاقِ خواب» می‌شود dormoĉambro، نه ĉambrodormo:
واژه | ساخت | معنی |
|---|---|---|
akvofalo | akv-o-fal-o | آبشار |
dormoĉambro | dorm-o-ĉambr-o | اتاق خواب |
vaporŝipo | vapor-ŝip-o | کشتی بخار |
ĉefurbo | ĉef-urb-o | پایتخت |
گاهی برای آسان‌تر شدن تلفظ، یک -o- میان دو ریشه می‌آید: lernolibro، akvofalo.
akvofalo درست همان «آبشار» است: akvo (آب) + falo (افتادن).
وند به‌تنهایی
وندها خودشان هم ریشه‌اند و با پایانه واژه می‌شوند:
واژه | معنی |
|---|---|
ejo | جا |
ilo | ابزار |
ulo | آدم، یارو |
ebla | ممکن |
ege | خیلی زیاد |
eta | کوچک |
aro | گروه، دسته |
estro | رئیس |
چند پیشنهاد
به ریشه نگاه کنید: در واژه‌نامهٔ ستاره سبز هر مدخل ریشه‌اش را نشان می‌دهد.
اگر واژه‌ای را نمی‌دانید، بسازید: اسپرانتیست‌ها واژه‌های ساخته‌شده را می‌فهمند. ولی اگر برای مفهومی واژهٔ جاافتاده‌ای هست، همان را به کار ببرید.
معنی را از جزءها حدس بزنید: manĝilaro؟ manĝ-il-ar-o یعنی «مجموعهٔ ابزارهای غذا خوردن»، یعنی قاشق و چنگال و کارد. واژه‌سازی برای فهمیدن هم کار می‌کند، نه فقط برای ساختن.